Topuklu Ayakkabı Neden İcat Edildi? Süvari Çizmesinden Stilettoya Kısa Bir Tarih

Topuklu ayakkabı bir kadın modası olarak değil, at sırtında işe yarayan bir detay olarak doğdu. Üzengiye takılan bir topuk, binicinin ayağının öne kaymasını önlüyor ve atın üstünde ayağa kalkıp ok atan askerlere denge sağlıyordu. Bugün stilettoyla, kadeh topukla ya da blok topukla eşleştirdiğimiz bu parçanın Avrupa saraylarına, oradan kadın gardırobuna ve sonunda bugünkü çeşitliliğine uzanan yolu birkaç yüzyıla yayılıyor. Kapaktaki yeşil ayakkabılar da bu yolun bir durağı: 1690 ile 1710 arasına tarihleniyor ve bugün bir müze koleksiyonunda duruyor. Aşağıda topuklu ayakkabının neden icat edildiğini, kimlerin giydiğini, neden bir süre ortadan kalktığını ve bugünkü adlarının İngilizcede nasıl karşılık bulduğunu anlatıyoruz.

At sırtında doğan bir detay

Tarihçiler topuğun kökenini çoğunlukla İran'daki atlı askerlere bağlar. Atlı okçuluğun önemli olduğu bu ordularda binici, ok atarken üzengiye basarak doğrulmak zorundaydı. Ayakkabının arkasındaki küçük bir çıkıntı, ayağın üzengi demirinden kaymasını önlüyor ve bu duruşu güvenli hâle getiriyordu. Yani ilk topuk süs için değil, tamamen işlevsel bir nedenle vardı. Ne zaman ortaya çıktığı konusunda kesin bir tarih vermek zor, ama yüzyıllar boyunca Batı ve Orta Asya'da binicilik ayakkabısının bir parçası olduğu biliniyor.

Topuk kadar eski bir başka yükseltme de platformdur, ama ikisinin hikâyesi ayrı. On beşinci ve on altıncı yüzyılda Venedik'te kadınların giydiği çok yüksek platformlu ayakkabılar, sokaktaki çamurdan korunmanın ve toplumsal konumu göstermenin bir yoluydu. Bunlar topuklu değil, tabanın tamamı yükseltilmiş ayakkabılardı.

1599: Avrupa'ya giden elçiler

Topuğun Avrupa'ya geçişinde sıkça anılan bir tarih 1599. O yıl İran şahı I. Abbas, müttefik aramak amacıyla Avrupa saraylarına bir elçilik heyeti gönderdi. Heyetin ziyaret ettiği saraylarda İran'a ve onun ünlü süvarilerine olan ilgi, kıyafetlere de yansıdı. Avrupalı soylu erkekler topuklu ayakkabıyı atlı bir savaşçının, yani güçlü ve erkeksi bir figürün işareti olarak benimsedi.

Burada önemli bir kırılma yaşandı. İran'da topuk ata binenlerin işiydi, Avrupa şehirlerinde ise topuklu ayakkabıyla taş döşeli sokaklarda yürümek pratik değildi. İşte bu pratik olmayış, topuğu bir statü işaretine dönüştürdü. Ayağını yürümeye ve çalışmaya göre değil, görünmeye göre seçebilen biri olduğunuzu gösteriyordu.

Önce erkekler, sonra kadınlar

On yedinci yüzyılda kadın modasında erkek giyiminden ödünç alınan parçalar yaygınlaştı. Ceket kesimleri, şapkalar ve bu arada topuklu ayakkabılar da kadın gardırobuna girdi. Başlangıçta kadın ve erkek topukları birbirine oldukça benziyordu. Zamanla ayrışma başladı: erkek topukları kalın ve sağlam kalırken kadın topukları daha ince, daha kavisli ve daha yüksek bir çizgiye yöneldi. Kapaktaki ayakkabılarda görülen, ökçenin altından içe doğru kıvrılan topuk bu döneme özgü biçimlerden biridir.

Kırmızı topuklar ve saray

Topuğun saraydaki en ünlü temsilcisi Fransa kralı XIV. Louis'dir. Kral topuklu ayakkabıyı sevmekle kalmadı, topuğu kırmızıya boyanmış ayakkabıları bir ayrıcalık işaretine dönüştürdü. Anlatılanlara göre 1670'li yıllarda kırmızı topuk giyme hakkını yalnızca sarayına kabul ettiği soylulara tanıdı. O dönemde kırmızı boya pahalıydı ve kırmızı topuk, kimin kraliyet çevresinden olduğunu ilk bakışta belli ediyordu. Ökçenin altına doğru kavis yapan bir topuk biçimi bugün hâlâ Fransız krallarının adıyla, "Louis topuk" olarak anılır.

Topuk neden yere indi?

On sekizinci yüzyılda erkek giyimi yavaş yavaş sadeleşmeye başladı. Akla ve faydaya önem veren yeni düşünce akımlarıyla birlikte süslü ve pratik olmayan parçalar erkekler için gereksiz ve hatta gülünç sayılır oldu. Yüzyılın ortasına gelindiğinde erkekler topuklu ayakkabıyı büyük ölçüde bırakmıştı. Topuk artık neredeyse yalnızca kadınlara ait bir parça olarak görülüyordu.

1789'daki Fransız Devrimi'nin ardından kadın ayakkabısında da topuk geriledi. Saray şatafatıyla özdeşleşen yüksek topuklar yerini düz ya da neredeyse düz, ince tabanlı ayakkabılara bıraktı. Bu sadelik yarım yüzyılı aşkın bir süre devam etti.

On dokuzuncu yüzyılda geri dönüş

Topuk, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında kadın ayakkabısına geri döndü. Bu kez saray ayrıcalığının değil, kadınsılığın ve zarafetin işareti olarak. Bilek üstü bağcıklı botlar, kavisli Louis topuklu ayakkabılar ve alçak topuklu bağcıklı modeller bu dönemin tipik örnekleri. Ayakkabı üretiminin makineleşmesi, aynı modelin farklı numaralarda ve daha geniş kitlelere ulaşmasını kolaylaştırdı. Topuklu ayakkabı artık yalnızca soyluların değil, şehirde yaşayan pek çok kadının gardırobundaydı.

1950'ler: stilettonun doğuşu

Bugün "topuklu" denince akla ilk gelen ince ve yüksek topuk, ikinci dünya savaşından sonraki yıllarda biçimlendi. Bu kadar ince bir topuğun kadının ağırlığını taşıyabilmesi için topuğun içine yerleştirilen metal bir destek gerekiyordu. Tekniğin gelişmesiyle 1950'lerde ince ve yüksek topuk moda sahnesinin merkezine yerleşti. Adını, ince ve sivri bir İtalyan hançeri olan "stiletto"dan aldı. Stilettoyu ilk kimin tasarladığı konusunda kaynaklar hemfikir değil; farklı ülkelerden birkaç tasarımcının adı anılıyor.

Aynı yıllarda daha kısa ve ince bir topuk da ortaya çıktı. Sıkça anlatıldığına göre genç kızların topukluya alışması için uygun bulunan bu alçak topuk, "kitten heel" adıyla anıldı ve bugün yeniden çok giyiliyor. Hikâyesini ve bu sezonki hâlini kitten heel nedir yazımızda anlattık.

Platformdan blok topuğa: bugünkü çeşitlilik

Yirminci yüzyılın ikinci yarısında topuk tek bir biçimde kalmadı. 1970'lerde kalın platformlar geri döndü, sonraki on yıllarda dolgu topuklar, kalın blok topuklar ve kavisli kadeh topuklar gardıroplara girdi. Bugün aynı mağaza rafında 3 santimlik bir kitten heel ile 9 santimlik bir stiletto yan yana duruyor. Topuk artık tek bir anlam taşımıyor. Kimi zaman ofiste ciddi görünmenin, kimi zaman bir akşam için kendini özel hissetmenin, kimi zaman da sadece paçanın yere değmemesinin bir yolu.

Koleksiyonumuzda bu tarihin izleri farklı modellerde görülebilir: Firenze ve Venezia gibi kadeh topuklu stilettolar, arkası açık slingback modeller ve Anello gibi blok topuklu loafer pump'lar. Tüm ince topuklu modeller stiletto kategorisinde.

Topuk boyları nasıl adlandırılır?

Topuk boyu için evrensel bir ölçü yok, ama satıcılar ve üreticiler genelde üç kabaca aralık kullanır. 1 ile 4 santim arası kısa topuk sayılır. Kitten heel'ler, alçak blok topuklar ve topuklu terlikler bu gruptadır. 5 ile 9 santim arası orta topuktur ve günlük topuklu ayakkabıların büyük kısmı, klasik stilettolar ve kadeh topuklar buraya girer. 10 santim ve üstü ise yüksek topuk sayılır ve genellikle önünde bir platformla birlikte gelir.

Topuk boyu ölçülürken ayakkabının arkasında, topuğun zemine değdiği noktadan ökçenin tabanla birleştiği yere kadar dikey olarak bakılır. Önünde platform olan bir ayakkabıda bu sayı yanıltıcı olabilir, çünkü platform ayağın eğimini azaltır. Bu yüzden 10 santimlik platformlu bir ayakkabı, 8 santimlik platformsuz bir stilettodan daha rahat hissettirebilir. Gün boyu taşınabilecek bir topukluyu seçmenin ayrıntılarını rahat topuklu ayakkabı nasıl seçilir yazımızda anlattık.

Topuk duruşu neden değiştirir?

Topuk yükseldiğinde ayak öne doğru eğilir ve vücut bu eğimi dengelemek için duruşunu ayarlar. Göğüs biraz öne çıkar, bel hafifçe kavis yapar, adımlar kısalır. Bacak arkadan ve yandan bakıldığında daha uzun ve gergin görünür. Saray erkeklerinden 1950'lerin film yıldızlarına kadar topuğun bu kadar uzun süre sevilmesinin bir nedeni, giyenin duruşunu ve yürüyüşünü fark edilir biçimde değiştirmesidir. Aynı etki, topuğun uzun saatler boyunca yorucu olmasının da nedeni.

Topuklu ayakkabının İngilizcesi ve diğer adları

Topuklu ayakkabıyla ilgili pek çok terim Türkçeye İngilizceden ya da İtalyancadan geçti. Alışveriş yaparken, yabancı bir moda sitesine bakarken ya da bir ürün açıklamasını okurken işe yarayacak karşılıkları bir araya topladık.

Kısacası "topuklu ayakkabı" İngilizcede çoğu zaman "high heels" ya da kısaca "heels" olarak geçer. Arkası açık modelleri daha yakından tanımak isterseniz slingback ayakkabı nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Topuklu ayakkabı neden icat edildi?

İlk topuklar at binenler için yapıldı. Ayakkabının arkasındaki topuk, binicinin ayağının üzengiden kaymasını önlüyor ve atın üstünde ayağa kalkıp ok atan süvarilere denge sağlıyordu. Moda ve statü işareti olması daha sonra, Avrupa'da gerçekleşti.

Topuklu ayakkabıyı ilk kim giydi?

Topuklu ayakkabıyı tek bir kişi icat etmedi. Tarihçiler ilk topukları İran'daki atlı askerlere bağlar. Avrupa'da ise topuklu ayakkabıyı önce soylu erkekler, ardından on yedinci yüzyılda kadınlar giymeye başladı.

Topuklu ayakkabı ne zaman icat edildi?

Kesin bir tarih yok. Topuk yüzyıllar boyunca binicilik ayakkabısının parçasıydı. Avrupa'ya yayılması on altıncı yüzyılın sonu ve on yedinci yüzyılın başına denk gelir. Bugün bildiğimiz ince ve yüksek stiletto ise 1950'lerde ortaya çıktı.

Topuklu ayakkabının İngilizcesi nedir?

Topuklu ayakkabı İngilizcede "high heels" ya da kısaca "heels" olarak geçer. Klasik bağcıksız topukluya ABD'de "pumps", İngiltere'de "court shoes" denir.

Stiletto ne demek?

Stiletto, İtalyancada ince ve sivri bir hançerin adıdır. Ayakkabıda ince ve yüksek topuğu, bazen de bu topuğa sahip ayakkabının kendisini anlatır. 1950'lerde topuğun içine yerleştirilen metal destekle mümkün hâle geldi.

Tarihten bugüne geçip topukluyu nasıl giyeceğinizi düşünüyorsanız, ofisten davete farklı ortamlar için önerileri topuklu ayakkabı kombinleri yazımızda bulabilirsiniz.